Interview Inspired by #8 Harko van den Hende en Anke Heijsman

Gezondheid wordt een steeds belangrijker thema bij gebiedsontwikkeling. De Corona-crisis heeft ons nog eens extra duidelijk gemaakt hoe belangrijk het is dat we goed kunnen vertoeven in de buitenruimte. Vanuit de Hogeschool van Amsterdam zijn Anke Heijsman en Harko van den Hende nauw bij dit onderwerp betrokken. Zij werken intensief samen met AM bij de herontwikkeling van het Bajeskwartier in Amsterdam. Het Healthy Urban Living Lab waarin studenten en docent-onderzoekers samenwerken met studenten onderzoekt de kansen en mogelijkheden, met als doel om gezondheid vanaf het begin een plek te geven in het ontwerp voor de nieuwe buurt. ‘Ons advies aan AM: veranker gezondheid standaard in de aanpak van nieuwe en bestaande gebieden.’

Foto: Harko van den Hende (programmamanager Inclusief bouwende stad, Centre of Expertise Urban Governance and Social Innovation) en Anke Heijsman MSc (docent-onderzoeker bij het Lectoraat Ergotherapie – Participatie en Omgeving, onderdeel van de Faculteit Gezondheid van de Hogeschool van Amsterdam)

De docent-onderzoekers en studenten van de Hogeschool van Amsterdam zijn inmiddels drie jaar betrokken bij Bajeskwartier. Hoe is die samenwerking tot stand gekomen?

Van den Hende: ‘Een toevallige ontmoeting van Maarten Markus (projectmanager duurzaamheid bij AM) met een van onze onderzoekers van de HvA leidde tot een eerste gesprek en niet veel later tot de uitnodiging van AM. Of we mee wilden denken met de inzending voor de ontwikkelingscompetitie die voor de Bijlmerbajes was uitgezet door het Rijksvastgoedbedrijf. En ook daarna, als de wedstrijd zou zijn gewonnen. Een eervolle vraag die ook goed past bij hoe wij onze rol zien. We willen niet de klassieke voorbijganger vanuit de wetenschap zijn die even een rapportje maakt en dan weer verdwijnt. Liever ontdekken we ter plekke wat er nodig is en geven we dat – al werkende weg – met de betrokken partijen vorm en inhoud. Je moet er zelf bij zijn om het beter te maken. Zo verbinden we korte termijn-resultaten met de lange termijn-toekomst voor een gebied.’

Heijsman: ‘Het praktijkgericht onderzoek heeft bij de lectoraten van het hoger beroepsonderwijs de focus. De living labs vormen een belangrijk onderdeel in onze aanpak. Het is participatief en gericht op concrete acties. Zeker bij een complexe relatie als tussen gezondheid en de inrichting van de leefomgeving biedt deze manier van werken veel kansen.’

Van den Hende: ‘We hebben met veel ingrediënten te maken. Hoe ziet het gebiedsontwerp eruit, welke groepen mensen komen hier te wonen, wat gebeurt er in de omgeving van het project. Dat maakt het weerbarstig maar ook zeer uitdagend. Wie wil er nu niet bij een project als dit betrokken zijn?’

Hoe hebben jullie de conceptontwikkeling voor het Bajeskwartier ervaren?

Heijsman: ‘De ambities die door AM voor het Bajeskwartier zijn geformuleerd –  een groene, gezonde en duurzame wijk – zijn natuurlijk gigantisch. Ook op het gebied van gezondheid. “Mensen die hier gaan wonen, gaan twee jaar langer gezond leven. Een gedurfde propositie.”

Van den Hende: ‘Vanaf het begin hebben we gezegd: dat is lastig om te meten. Hoe lang mensen leven en hoe hun gezondheid zal zijn, wordt door meerdere factoren bepaald. We hebben ook geen nulmeting. Maar de ambitie is uiteraard prima.’

Na het winnen van de tender is de HvA met het Healthy Urban Living Lab neergestreken in het gebied en heeft daar een van de bestaande gevangenisgebouwen in gebruik genomen. De studenten zijn op onderzoek uitgegaan. Wat is daarvan de oogst?

Van den Hende: ‘Het echte werk begint na de oplevering wanneer de mensen hier gaan wonen en werken. Daar zit ook de spanning: dit is het ontwerp op papier, hoe pakt dat uit in gedrag? Hoe krijgen we mensen bijvoorbeeld in beweging, letterlijk. Naast een goed ontwerp vraagt dat om slim programmeren en om mensen die straks het voortouw nemen. Er komt hier een gemengde groep mensen te wonen. Voor een deel gaat het om mensen die die nu al bewust met hun gezondheid bezig zijn. Uit een enquête onder de groep geïnteresseerden bleek dat 80 procent al drie keer in de week sport. Die groep redt zich wel. Maar er is ook een groep bewoners in de sociale huursector; bij hen zit in potentie de grootste gezondheidswinst. Specifiek per groep moeten we dus nadenken over de beste maatregelen.’

‘De verschillende ontwerpers van Bajeskwartier hebben serieus gekeken naar onze aanbevelingen en deze verwerkt.’

Heijsman: ‘Met de verschillende stakeholders is een samenwerking opgebouwd om het onderwerp gezondheid te verbinden met plannen voor het gebied en met de inrichting van de leefomgeving – fysiek en sociaal. De verschillende ontwerpers van Bajeskwartier hebben serieus gekeken naar onze aanbevelingen en deze verwerkt. Over de inrichting van de openbare ruimte maar ook over de aanwezigheid van allerlei voorzieningen in het gebied. Met een zogenaamd Health Impact Assessment- een gezondheidseffectinschatting – hebben we de voorlopige ontwerpen getoetst op gezondheidsaspecten. Ook hebben we erop aangedrongen een marge te laten voor toekomstige ontwikkelingen: plan niet alles vol maar laat ook ruimte voor veranderende wensen. Dit alles is meegenomen in het definitief ontwerp dat naar de gemeente Amsterdam wordt verstuurd.’

Hoe kan een gebiedsontwikkelaar als AM de bewoners straks aansporen tot gezond gedrag?

Heijsman: ‘Je kunt niet manipulatief daarvoor zorgen. Het zal op een zachte manier moeten gebeuren. “Nudging” wordt dat wel genoemd, mensen subtiel uitnodigen en verleiden. Daar worden verschillende instrumenten nu voor onderzocht. AM wil bijvoorbeeld een bewonersvereniging oprichten en een buurthuis nieuwe stijl realiseren. Dat is een plek die kan dienen om bewoners mee te nemen in dit verhaal.’

‘Het stimuleren van goed gedrag is nog niet eenvoudig. Garanties zijn er niet. Ik fiets ook door de stad en zie dan al die ongebruikte fitnesstoestellen. Er zit nooit iemand op!

Van den Hende: ‘Het stimuleren van goed gedrag is nog niet eenvoudig. Garanties zijn er niet. Ik fiets ook door de stad en zie dan al die ongebruikte fitnesstoestellen. Er zit nooit iemand op! Dus wellicht is er ook wel schaamte om die te gebruiken. Daar kun je als ontwikkelaar weer rekening mee houden, door sportvoorzieningen wat meer beschut in het plan op te nemen. En als er dan voorlopers zijn die er gebruik van maken, dan geeft dat mensen het duwtje in de rug. Waarmee en passant ook het gevoel van “gemeenschap” in het gebied wordt versterkt.’

Heijsman: ‘Daarom hebben wij in onze adviezen niet alleen ingezet op de fysieke plekken in het Bajeskwartier maar ook op de activiteiten. De software als het ware. Alles draait om betrokkenheid en het gevoel van verbinding.’

 

Bajeswartier, Amsterdam

 

AM pakt dit gedachtegoed al op, onder meer in Breda waar geprobeerd wordt de Gezondste Wijk van Nederland te maken op de Hero-locatie.

Hoe kan AM het denken over gezondheid in de onderneming verankeren, wat jullie betreft?

Heijsman: ‘De ambitie van AM is om gezondheid breed neer te zetten. Wij zijn dan ook gevraagd om de aanpak van Bajeskwartier ter veralgemeniseren en te verankeren in het conceptontwikkelingsmodel dat AM hanteert. Daarmee wordt gezondheid in al haar aspecten onderdeel van een cyclisch ontwikkelingsproces.’

Van den Hende: ‘Dat AM hiertoe overgaat, vind ik heel interessant. Daarmee dwingt zij zich bij ieder project hier serieus naar te kijken.’

Heijsman: ‘En in het verlengde hiervan kan gezondheid ook bij de aanpak van bestaande wijken een plek krijgen. Voordeel daarbij is: de bewoners zijn al bekend. Met hen en andere partijen in het gebied kunnen dan plannen gemaakt worden hoe de leefomgeving kan worden aangepast, voor een gezonder leven.’

Heijsman: ‘De ambitie van AM is om gezondheid breed neer te zetten. Wij zijn dan ook gevraagd om de aanpak van Bajeskwartier ter veralgemeniseren en te verankeren in het conceptontwikkelingsmodel dat AM hanteert. Daarmee wordt gezondheid in al haar aspecten onderdeel van een cyclisch ontwikkelingsproces.’

Lees ook: www.am.nl/themas/healthy-urban-living-working 

 

 

AM - Inspiring Space Inspiring Space
Regulated by RICS
AM is onderdeel van Koninklijke BAM Groep NV © AM 2021